| Informacje podstawowe | |
|---|---|
| Nazwa | Ślązacy |
| Inne nazwy | śl. Ślōnzŏki; niem. Schlesier; cz. Slezané |
| Typ | grupa ludności regionu |
| Region | Górny Śląsk, Dolny Śląsk, emigracja |
| Język i kultura | |
| Język | gawry i dialekty śląskie; wpływy niemieckie i czeskie |
| Kody ISO | śląszczyzna: szl (od 2007), dialekt niemiecki: sli |
| Ludność (wybrane spisy) | |
| Polska 2002 | 173 153 deklaracje |
| Polska 2011 | 809 000 deklaracji |
| Polska 2021 | 585 700 deklaracji |
| Czechy 2021 | 31 301 deklaracji |
Określenie „Ślązacy" obejmuje zarówno autochtoniczne grupy etnograficzne zamieszkujące głównie Górny Śląsk, jak i osoby deklarujące odrębną narodowość śląską. Grupy te różnią się między sobą pod względem języka, stopnia identyfikacji narodowej i historii.
Gdzie mieszkają Ślązacy?
Autochtoni koncentrują się przede wszystkim na obszarze Górnego Śląska, w środkowej części województwa śląskiego oraz we wschodniej części województwa opolskiego. Obecne skupienia obejmują też Niemcy oraz emigracyjne grupy poza Europą; przykładem jest polonijna osada Panna Maria w Teksasie.
Jak rozumiana jest tożsamość kulturowa Ślązaków?
Jedna z definicji obejmuje zespoły grup etnograficznych ludności polskiej — np. Bytomiacy, Górale śląscy, Górzanie, Krawaki, Lachy śląskie, Opolanie, Raciborzanie i Wałasi — które posługują się śląskimi gwarami i wykształciły odrębną kulturę regionalną. Członkowie tych grup najczęściej deklarują narodowość polską i zachowują silne więzi lokalne.
Inna definicja odnosi się do osób deklarujących odrębność narodową: niektórzy uznają śląskość za samodzielną narodowość, inni łączą ją z polskością lub niemieckością. Używanie gwary odgrywa dużą rolę w identyfikacji: gwary śląskie pozwalały rozróżniać „swoich" i „obcych" oraz wzmacniały spójność lokalnej wspólnoty.
Język śląski i jego status
Ślązacy używają etnolektu zwanego śląszczyzną, silnie powiązanego zarówno z językiem polskim literackim, jak i wpływami niemieckimi oraz czeskimi. Śląszczyzna otrzymała w 2007 roku kod ISO 639-3 "szl". Na obszarach Dolnego Śląska historycznie używano także dialektu śląskiego języka niemieckiego, oznaczanego kodem ISO 639-3 "sli".
Demografia i zmiany liczebne
Wyniki spisów wykazują duże wahania liczby deklaracji śląskiej tożsamości na przestrzeni XX i XXI wieku. Dane z 2002 roku wskazują 173 153 deklaracje w Polsce. W 2011 r. suma deklaracji śląskich w Polsce wyniosła około 809 000, a w 2021 r. zadeklarowało ją 585 700 osób, co oznacza spadek w stosunku do wcześniejszego spisu.
W Czechach liczba deklaracji narodowości śląskiej wzrosła do 31 301 w spisie z 2021 r. i koncentruje się głównie w kraju morawsko-śląskim oraz na ziemi hulczyńskiej, gdzie w niektórych gminach odsetek deklaracji śląskich przekraczał 15%.
Podział etnograficzny
W sensie etnograficznym Ślązacy tworzą szereg lokalnych grup rozróżnianych na podstawie gwary i zwyczajów. Wspomniane grupy — Bytomiacy, Górale śląscy, Górzanie, Krawaki, Lachy śląskie, Opolanie, Raciborzanie i Wałasi — wykształciły kulturę odrębną od sąsiednich regionów.
Uwarunkowania historyczne tożsamości
Tożsamość śląska kształtowała się pod wpływem pogranicznego charakteru regionu i zmiennych losów historycznych. W niektórych okresach, zwłaszcza w pierwszej połowie XX wieku, procesy polityczne i administracyjne wpływały na deklaracje językowe i narodowe ludności, co znalazło odzwierciedlenie w wynikach spisów z tamtego czasu.
